Η Εβδομάδα Απαγορευμένων Βιβλίων πραγματοποιείται φέτος από τις 4 έως τις 10 Οκτωβρίου, με κεντρικό μήνυμα «Αφήστε τα βιβλία να υπάρχουν. Προστατεύστε την ελευθερία της ανάγνωσης». Η χρονική συγκυρία δεν θα μπορούσε να είναι πιο κατάλληλη. Σύμφωνα με τη νέα έκθεση της PEN America, κατά τη σχολική χρονιά 2025-2026 καταγράφηκαν 11.982 περιπτώσεις απαγόρευσης βιβλίων σε δημόσια σχολεία των ΗΠΑ, ο υψηλότερος αριθμός από τότε που ξεκίνησε η σχετική καταγραφή.
Χρειάζεται εδώ μια βασική διάκριση. «Αμφισβήτηση» θεωρείται η οργανωμένη προσπάθεια να περιοριστεί ή να απομακρυνθεί ένα βιβλίο από μια βιβλιοθήκη ή ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα. «Απαγόρευση» έχουμε όταν η απομάκρυνση πραγματοποιείται. Η διαφωνία με το περιεχόμενο ενός έργου είναι δικαίωμα κάθε αναγνώστη. Η προσπάθεια, όμως, να στερηθούν και οι υπόλοιποι την πρόσβαση σε αυτό αφορά πλέον την ελευθερία της ανάγνωσης.
«1984» – Τζορτζ Όργουελ
Ο Τζορτζ Όργουελ περιγράφει μια κοινωνία απόλυτης επιτήρησης, όπου η εξουσία ελέγχει τη γλώσσα, παραποιεί το παρελθόν και τιμωρεί ακόμη και τη σκέψη. Ο Μεγάλος Αδελφός παρακολουθεί τους πολίτες, ενώ η αλήθεια αλλάζει ανάλογα με τις ανάγκες του καθεστώτος.
Το βιβλίο αμφισβητήθηκε το 1981 σε κομητεία της Φλόριντα ως «φιλοκομμουνιστικό» και για το σεξουαλικό του περιεχόμενο. Η ειρωνεία είναι προφανής: ένα έργο που προειδοποιεί για τη λογοκρισία και τον έλεγχο της πληροφορίας έγινε το ίδιο στόχος περιορισμού.
Το 1984 παραμένει επίκαιρο επειδή μας μαθαίνει να παρατηρούμε τη γλώσσα της εξουσίας, την αλλοίωση των γεγονότων και τη σταδιακή απώλεια της ιδιωτικότητας. Ο «Μεγάλος Αδελφός» και η «αστυνομία της σκέψης» έχουν περάσει πλέον στο καθημερινό μας λεξιλόγιο, κάθε φορά που συζητάμε για επιτήρηση, προπαγάνδα και χειραγώγηση.
«Η ιστορία της θεραπαινίδας» – Μάργκαρετ Άτγουντ
Στη Γαλαάδ της Μάργκαρετ Άτγουντ, οι γυναίκες έχουν χάσει τα δικαιώματά τους. Όσες μπορούν να αποκτήσουν παιδιά υποχρεώνονται να υπηρετούν τις οικογένειες των ισχυρών, ενώ το σώμα, το όνομα και η ζωή τους ελέγχονται από το καθεστώς.
Το μυθιστόρημα έχει αμφισβητηθεί και απομακρυνθεί από σχολικές συλλογές για τη γλώσσα, τη σεξουαλική βία και τη θρησκευτική του διάσταση. Περιλαμβάνεται, μάλιστα, ανάμεσα στα βιβλία που απαγορεύτηκαν συχνότερα κατά τη σχολική χρονιά 2025–2026.
Όσα προκαλούν αντιδράσεις αποτελούν και τον πυρήνα του έργου. Η Άτγουντ εξετάζει πώς η θρησκευτική ρητορική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει τον αυταρχισμό και τον έλεγχο του γυναικείου σώματος. Η ανάγνωσή του διατηρεί την αξία της όσο τα δικαιώματα των γυναικών εξακολουθούν να αποτελούν πεδίο πολιτικής σύγκρουσης.
«Maus» – Αρτ Σπίγκελμαν
Στο βραβευμένο με Πούλιτζερ graphic novel, ο Αρτ Σπίγκελμαν αφηγείται την εμπειρία του πατέρα του, ενός Πολωνοεβραίου επιζώντα του Ολοκαυτώματος. Οι Εβραίοι απεικονίζονται ως ποντίκια και οι Ναζί ως γάτες, σε μια αφήγηση που συνδέει την ιστορική μνήμη με το οικογενειακό τραύμα.
Το 2022, σχολικό συμβούλιο του Τενεσί αφαίρεσε το Maus από το πρόγραμμα της όγδοης τάξης. Οι αντιρρήσεις επικεντρώθηκαν σε ορισμένες λέξεις και σε μια εικόνα γυμνού σώματος. Η απόφαση προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις, καθώς ένα από τα σημαντικότερα έργα για το Ολοκαύτωμα κρίθηκε μέσα από λίγες μεμονωμένες λεπτομέρειες.
Η ιστορία δεν γίνεται καταλληλότερη για τους νεότερους αναγνώστες όταν αφαιρούμε τις δύσκολες πλευρές της. Γίνεται λιγότερο κατανοητή. Το Maus επιτρέπει την προσέγγιση ενός τραυματικού ιστορικού γεγονότος και δείχνει πώς οι συνέπειές του μεταφέρονται στις επόμενες γενιές.
«Αγαπημένη» – Τόνι Μόρισον
Η Αγαπημένη ακολουθεί τη Σέθε, μια γυναίκα που δραπέτευσε από τη δουλεία, αλλά εξακολουθεί να ζει με τις μνήμες και τα τραύματά της. Η Τόνι Μόρισον γράφει για τη βία, τη μητρότητα, την απώλεια και για ένα παρελθόν που αρνείται να παραμείνει θαμμένο.
Το βραβευμένο με Πούλιτζερ μυθιστόρημα έχει απομακρυνθεί ή περιοριστεί σε αμερικανικά σχολεία λόγω των σκληρών σκηνών βίας και του σεξουαλικού περιεχομένου του. Η δουλεία, ωστόσο, υπήρξε μια βίαιη και απάνθρωπη πραγματικότητα. Μια αφήγηση που επιχειρεί να αποδώσει το τραύμα της δεν μπορεί να είναι εύκολη ή ανώδυνη.
Τα τέσσερα αυτά βιβλία ενόχλησαν επειδή μίλησαν για θέματα που αρκετοί θα προτιμούσαν να παραμένουν στο περιθώριο: τον αυταρχισμό, την καταπίεση των γυναικών, το Ολοκαύτωμα και τη δουλεία. Η ανάγνωσή τους δεν μας υποχρεώνει να συμφωνήσουμε με κάθε ιδέα τους. Μας δίνει όμως την ευκαιρία να σκεφτούμε, να διαφωνήσουμε και να διαμορφώσουμε τη δική μας κρίση.
Ένα βιβλίο μπορεί να μας ταράξει, να μας θυμώσει ή να μας φέρει αντιμέτωπους με δύσκολες αλήθειες. Αυτός δεν είναι λόγος για να κλείσει. Ίσως είναι ο πιο ουσιαστικός λόγος για να παραμείνει ανοιχτό.
