Σπάνια, όμως, σκεφτόμαστε ότι τις συγκεκριμένες λέξεις δεν τις επέλεξε ο ίδιος, αλλά ο άνθρωπος που ανέλαβε να μεταφέρει το έργο του στη γλώσσα μας. Ο μεταφραστής βρίσκεται σε κάθε σελίδα και ταυτόχρονα παραμένει σχεδόν αόρατος.
Η 30ή Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης, αποτελεί μια καλή αφορμή για να στρέψουμε το βλέμμα σε αυτούς τους αφανείς δημιουργούς. Η ημέρα καθιερώθηκε επίσημα από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 2017, ως αναγνώριση της συμβολής των επαγγελματιών της γλώσσας στην επικοινωνία και την κατανόηση μεταξύ διαφορετικών λαών. Στην περίπτωση της λογοτεχνίας, η συμβολή αυτή αποκτά μια πιο δημιουργική διάσταση: ο μεταφραστής καλείται να ξαναδώσει ζωή σε μια ιστορία μέσα σε ένα εντελώς διαφορετικό γλωσσικό περιβάλλον.
Η λογοτεχνική μετάφραση δεν είναι μια μηχανική αντικατάσταση λέξεων. Κάθε γλώσσα έχει τον δικό της ρυθμό, τις εκφράσεις, τις σιωπές και το χιούμορ της. Μια φράση που ακούγεται φυσική στα αγγλικά, στα γαλλικά ή στα ισπανικά μπορεί να μοιάζει άκαμπτη αν αποδοθεί κατά λέξη στα ελληνικά. Ο μεταφραστής πρέπει να κατανοήσει όχι μόνο τι γράφει ο συγγραφέας, αλλά και γιατί επιλέγει να το γράψει με τον συγκεκριμένο τρόπο.
Η δυσκολία μεγαλώνει όταν ένα βιβλίο στηρίζεται σε λογοπαίγνια, τοπικούς ιδιωματισμούς, πολιτισμικές αναφορές ή ιδιαίτερους τρόπους ομιλίας. Πώς μεταφέρεται ένα αστείο που λειτουργεί μόνο στη γλώσσα του πρωτοτύπου; Πώς αποδίδεται η προφορά ενός ήρωα χωρίς το αποτέλεσμα να μοιάζει επιτηδευμένο; Και τι συμβαίνει όταν μια λέξη έχει περισσότερες από μία σημασίες, όλες χρήσιμες για την εξέλιξη της ιστορίας; Σε κάθε τέτοια περίπτωση χρειάζεται μια επιλογή. Πίσω από μία πρόταση που διαβάζεται αβίαστα μπορεί να κρύβονται ώρες έρευνας, δοκιμών και διορθώσεων.
Γι’ αυτό και δύο μεταφράσεις του ίδιου έργου δεν είναι ποτέ απολύτως ίδιες. Κάθε μεταφραστής ακούει διαφορετικά τον ρυθμό του κειμένου και παίρνει τις δικές του αποφάσεις. Οι νέες μεταφράσεις κλασικών έργων μάς επιτρέπουν συχνά να τα πλησιάσουμε από άλλη οπτική, με μια γλώσσα πιο κοντά στη σημερινή εποχή, χωρίς να χάνεται ο χαρακτήρας του πρωτοτύπου. Η μετάφραση, επομένως, δεν είναι ένα ουδέτερο φίλτρο. Επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζουμε έναν συγγραφέα.
Παρά τον καθοριστικό τους ρόλο, οι μεταφραστές δεν έχουν πάντοτε την προβολή που τους αναλογεί. Το όνομά τους συνήθως εμφανίζεται στις πρώτες εσωτερικές σελίδες και σπανιότερα στο εξώφυλλο. Ακόμη και στις παρουσιάσεις βιβλίων ή στις αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συχνά αναφέρονται ο συγγραφέας και ο εκδοτικός οίκος, όχι όμως ο άνθρωπος που έκανε δυνατή την ανάγνωση του έργου από το ελληνικό κοινό. Μια μικρή κίνηση αναγνώρισης είναι να αναζητούμε το όνομά του και να το συμπεριλαμβάνουμε όταν παρουσιάζουμε ένα μεταφρασμένο βιβλίο.
Στη συζήτηση έχει πλέον προστεθεί και η τεχνητή νοημοσύνη. Τα σύγχρονα εργαλεία μπορούν να μεταφράσουν γρήγορα ένα κείμενο και να φανούν χρήσιμα σε αρκετές καθημερινές ανάγκες. Η λογοτεχνία, όμως, απαιτεί κάτι περισσότερο από μια γλωσσικά σωστή απόδοση. Χρειάζεται κατανόηση της ατμόσφαιρας, της ειρωνείας, των υπαινιγμών και του συναισθηματικού βάρους μιας φράσης. Ένα πρόγραμμα μπορεί να προτείνει λέξεις· δεν βιώνει όμως την ιστορία ως αναγνώστης και δεν αντιλαμβάνεται πάντα τι κρύβεται πίσω από όσα δεν λέγονται ξεκάθαρα.
Χάρη στους μεταφραστές, μπορούμε να γνωρίσουμε ιστορίες γραμμένες σε γλώσσες που δεν μιλάμε, να έρθουμε κοντά σε άλλους πολιτισμούς και να δούμε τον κόσμο μέσα από εμπειρίες πολύ διαφορετικές από τις δικές μας. Η δουλειά τους λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που ένα μεταφρασμένο βιβλίο θα μας κάνει να γελάσουμε, να συγκινηθούμε ή να σταματήσουμε για λίγο σε μια όμορφη φράση, αξίζει να κοιτάξουμε και το όνομα του ανθρώπου που βρήκε τις κατάλληλες ελληνικές λέξεις για να φτάσει αυτή η ιστορία μέχρι εμάς.
