Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη: η λογοτεχνία ως καταφύγιο στο Υπόγειο του Κουν

Το βιβλίο της Αζάρ Ναφίσι είναι από εκείνα τα κείμενα που μοιάζουν σχεδόν ανθεκτικά. Είναι απομνημόνευμα, δοκίμιο λογοτεχνικής κριτικής και πολιτική μαρτυρία μαζί.

Ταυτόχρονα μοιάζει να έχει έναν αφηγηματικό πυρήνα αρκετά θεατρικό: ένα σαλόνι, μια ομάδα γυναικών, μια λίστα από βιβλία και μεγάλους συγγραφείς‧ ένα κλειστό δωμάτιο απέναντι, ως αντίσταση σε ένα κλειστό καθεστώς. Το 2024 είχε ήδη γίνει ταινία από τον Εράν Ρικλίς, με τη Γκολσιφτέ Φαραχανί στον ρόλο της Ναφίσι. Τώρα η πρώτη του σκηνική μεταφορά, στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης, που έκανε πρεμιέρα στις 20 Οκτωβρίου, πατά ακριβώς σε αυτόν τον πυρήνα, χωρίς να ξεφεύγει από το βάρος της αφήγησης που κουβαλά το πρωτότυπο.

Στην Τεχεράνη της Ισλαμικής Επανάστασης, μια καθηγήτρια αγγλικής λογοτεχνίας συγκεντρώνει κάθε Πέμπτη στο σπίτι της επτά φοιτήτριές της. Επί δύο χρόνια διαβάζουν Ναμπόκοφ, Φιτζέραλντ, Χένρι Τζέιμς και Τζέιν Όστεν, σε μια ιδιότυπη λέσχη ανάγνωσης, που αναδεικνύεται στο εβδομαδιαίο τους καταφύγιο. Μέσα από τα βιβλία συζητούν για το καθεστώς, για τη θέση της γυναίκας και για τις ελευθερίες που τους στερούνται. Κάθε βιβλίο γίνεται αφορμή και γόνιμο έδαφος συζήτησης για την ηθική, τον έρωτα, τις επιλογές, τη θυματοποίηση, τη φίμωση, και μέσα από λογοτεχνικούς ήρωες και συγγραφικά τεχνάσματα ξεπηδούν και οι προσωπικές ιστορίες των γυναικών της παρέας: έρωτες, γάμοι, φόβοι, ελπίδες, οικογένειες. Το σαλόνι της καθηγήτριας γίνεται ένας μικρός χώρος ελευθερίας, όπου οι μαντίλες βγαίνουν και οι φωνές ακούγονται, ενώ έξω ο κόσμος στενεύει όλο και περισσότερο τον κλοιό.

Η διασκευή της Ηρώς Μπέζου και η σκηνοθεσία της Μαρίας Ξανθοπουλίδου κινούνται σε ασφαλή, κλασικά μονοπάτια. Ακολουθούν τη δοκιμασμένη φόρμα της θεατρικής μεταφοράς ενός πεζού κειμένου, με μια κεντρική αφηγήτρια που δένει το υλικό και επεισόδια που ζωντανεύουν. Η δομή είναι καθαρή και λειτουργική, αλλά δεν τολμά κάτι που θα έκανε τη μετάβαση από τη σελίδα στη σκηνή αναγκαία και όχι απλώς πιστή. Το αποτέλεσμα κινείται μοιραία στην αφήγηση και τη δραματοποίηση ως εκφραστικό μέσο, που σε συνδυασμό με τον «χώρο» που χρειάζεται για να εξελιχθούν οι προσωπικές ιστορίες των γυναικών, οδηγεί σε μια παράσταση σχετικά μεγάλης διάρκειας, που αν και δεν κουράζει, φλερτάρει ανά στιγμές με τον φλατ ρυθμό.

Οι ίδιες οι συναντήσεις των γυναικών, όμως, σε αυτόν τον δικό τους «ασφαλή χώρο», τα σχόλια και οι συζητήσεις τους για τα όσα διαβάζουν αποτελούν το πιο ενδιαφέρον σημείο της παράστασης, καθώς σχεδόν κάθε συνάντηση φαίνεται να εξελίσσεται σε ένα «σύγχρονο συμπόσιο», όπου δασκάλα και μαθήτριες επιδίδονται σε συζητήσεις, ερωταπαντήσεις και προβληματισμούς για τη φύση του ανθρώπου, τον έρωτα, τη θυσία, τους διαφορετικούς αξιακούς κώδικες και τις ιδιοσυγκρασίες ηρώων, που συναντούν στη Λολίτα, τον Μεγάλο Γκάτσμπυ, Τις χίλιες και μία νύχτες, το Περηφάνεια και Προκατάληψη, και άλλα σπουδαία έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Σε αυτά τα σημεία η αφήγηση περνά σε δεύτερο πλάνο και αναδύεται κάτι πραγματικά θεατρικό: η σύγκρουση απόψεων, η ιδιοσυγκρασία κάθε ηρωίδας, η στιγμή όπου μια συζήτηση για τον Γκάτσμπι ή τη Λολίτα γίνεται ξαφνικά μια μεταφορά και μια συζήτηση για την ίδια τους τη ζωή, τους φόβους και τα όνειρά τους. Ίσως εάν η δραματουργία είχε εστιάσει περισσότερο σε αυτόν τον μηχανισμό, χωρίς να καταφεύγει στην αφήγηση, η παράσταση να είχε τον λίγο πιο ζωντανό χαρακτήρα που της έλειπε, και να καλλιεργούσε περισσότερο την αίσθηση της ιεροτελεστίας μεταξύ των ηρωίδων, σε αντίστιξη με την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα που βιώνουν έξω από τους τέσσερις αυτούς τοίχους.

Δυνατό χαρτί της παράστασης ο θίασος των: Μαρία Καλλιμάνη, Δήμητρα Βήττα, Λήδα Κουτσοδασκάλου, Διονυσία Μπαλαμώτη, Ηλέκτρα Μπαρούτα, Ζωή Μυλωνά, Θάλεια Σταματέλου και Μαρία Πετεβή, που λειτουργούν με απόλυτο σεβασμό προς το υλικό, δίνουν στην κάθε ηρωίδα τη δική της ξεχωριστή φωνή, και όσο προχωρά η παράσταση φαίνεται να καλλιεργούν μια καλύτερη δυναμική και χημεία μεταξύ τους.

Τελικά, το «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» είναι μια άρτια θεατρική διασκευή, που υπηρετεί το πνεύμα του βιβλίου. Για όσους έχουν ήδη διαβάσει το βιβλίο, η παράσταση δεν έχει πιθανότατα κάποια νέα ανάγνωση να προσθέσει, ωστόσο εάν δεν έχετε έρθει ξανά σε επαφή με το έργο, οι «λέσχες της Πέμπτης» στο Υπόγειο του Κουν είναι μια καλή αφετηρία.

Ιδιαίτερη λεπτομέρεια που αξίζει ειδική μνεία, είναι το εύρημα της εκτύπωσης του leaflet της παράστασης σε μορφή σελιδοδείκτη! Επιλογή που δημιουργεί έναν σαφή διάλογο του προωθητικού υλικού με την ουσία της παράστασης.

Δείτε επίσης