Τίτλοι αρχής·
Ατομική Σκιά φυτού, απομεινάρι ύπαρξης μετά τον πυρηνικό όλεθρο¹·
ίχνος τραύματος στη Μνήμη·
απόδειξη της καταστροφής που φέρνει ο πόλεμος.
Ο Alain Resnais, ένας από τους πιο επιδραστικούς σκηνοθέτες του Γαλλικού Νέου Κύματος και μέλος της ομάδας της Αριστερής Όχθης, ανάμεσα σε καλλιτέχνες όπως η Agnes Varda κι ο Chris Marker, ήταν από τους πρώτους που ασχολήθηκε στις ταινίες του με τη λειτουργία της μνήμης και την αντίληψη του εσωτερικού χρόνου.
Το Hiroshima Mon Amour, σε σενάριο της Marguerite Duras, αποτελεί ένα από τα πιο εκθαμβωτικά δείγματα ενός υβριδικού κινηματογράφου στον οποίο ο Resnais υιοθέτησε αντισυμβατικές τεχνικές αφήγησης και μοντάζ, πλέκοντας μυθοπλασία, ντοκουμέντα και ποιητικό στοχασμό. Η επιρροή του, ως εκ τούτου, τόσο στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο, όσο και τη φιλοσοφική σκέψη διανοητών όπως ο Gilles Deleuze ήταν τεράστια, καθώς κατόρθωσε να αλλάξει τον τρόπο που βιώνουμε τον χρόνο ως θεατές, διαλύοντας τη διάκριση μεταξύ παρόντος και παρελθόντος.
“Είναι καλοκαίρι, Αύγουστος του 1957, στη Hiroshima”, ακριβώς δώδεκα χρόνια μετά την πτώση της ατομικής βόμβας.”… Μια γυναίκα από την Γαλλία, περίπου τριάντα χρόνων, έχει έρθει στη Hiroshima για να παίξει σ’ ένα φιλμ για την ειρήνη. Η ιστορία ξεκινά μια μέρα πριν την επιστροφή της στη Γαλλία … η γυναίκα, της οποίας τ’ όνομα δεν θα ειπωθεί ποτέ …συναντά έναν Ιάπωνα (μηχανικό ή αρχιτέκτονα) και ζει μια σύντομη ερωτική σχέση μαζί του”, περιγράφει η Marguerite Duras στην ομώνυμη έκδοση του σεναρίου του HIROSHIMA MON AMOUR.²
Εναρκτήρια σκηνή
ο χρόνος καταρρέει
η αστραφτερή σκόνη του καλύπτει τα σώματα των εραστών
το παρελθόν αναδύεται ακούσια στο παρόν
η ασυνέχεια μιλάει την κατακερματισμένη γλώσσα της Μνήμης.
Κάνουν έρωτα στο δωμάτιό της. Η γυναίκα λέει ότι έχει δει τα πάντα στη Hiroshima. Αρχειακές εικόνες καταστροφής από την πτώση της ατομικής βόμβας εναλλάσσονται με σκηνές των αγκαλιασμένωνσωμάτων. Αυτός επαναλαμβάνει, “δεν έχεις δει τίποτα”. Αυτή επιμένει ότι όλα θα ξεκινήσουν ξανά. Βρίσκονται στο Hotel New Hiroshima.
Το μη γραμμικό μοντάζ της ταινίας συμβάλλει στην αίσθηση ασυνέχειας, ομοιάζοντας, έτσι, με τον ασυνείδητο κι αποσπασματικό τρόπο που επανέρχεται το τραύμα στη μνήμη.
Το παρελθόν με το παρόν ενώνονται στο Τώρα. Η γυναίκα ξυπνάει κι απολαμβάνει τον πρωινό της καφέ ενόσω ο άνδρας κοιμάται ακόμα. Ο Resnais ανακαλεί τον Marcel Proust και το In Search of Lost Time. Η ανεπαίσθητη κίνηση των δαχτύλων του Ιάπωνα εραστή της, ως πικρό μπισκοτάκι Μαντλέν, της θυμίζει τη σκηνή του θανάτου του Γερμανού αγαπημένου της. Τα μάτια της ταξιδεύουν. “Μια στιγμή απελευθερωμένη από την τάξη του Χρόνου”.³
Ο πραγματικός χρόνος (durée) σύμφωνα με τον φιλόσοφο Henri Bergson είναι συνεχής ροή εμπειρίας. Το παρελθόν μέσω της λειτουργίας της μνήμης ρέει και εισέρχεται στο παρόν, παραμένοντας μονίμως ενεργό.
Η γυναίκα, στη σκηνή στο καφέ, αφηγείται στον Ιάπωνα εραστή την ιστορία της. Αυτός τη χαϊδεύει στο πρόσωπο, εκείνη του μιλάει για τη Nevers, τον εγκλεισμό της και το απαλό φως που πέφτει στον Loirs.
Ξαφνικά, ο άνδρας εισέρχεται στη durée της, “ήμουν ήδη νεκρός όταν ήσουν στο κελάρι;”, τη ρωτάει. Άραγε παίρνει τον ρόλο του Γερμανού αγαπημένου ή βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα απρόσμενο channeling του πνεύματος του νεκρού; Η μνήμη της γίνεται ενσώματη στο πρόσωπό του κι αναδύεται ζωντανή στο τώρα.
“Φοβάσαι;” τη ρωτάει. “Φοβάμαι παντού, είτε στο κελάρι είτε στο δωμάτιό μου”, του απαντά. Η κάμερα εστιάζει σ’ ένα κοχύλι, τραγική, ίσως, μεταφορά του καταφυγίου αλλά και της μνήμης των θαλασσών που ακούγονται για πάντα στην κοιλότητα ενός κοχυλιού. Όπως ο φόβος, έτσι και η εικόνα του νεκρού αγαπημένου της, στην όχθη του Loirs, θα παραμείνει στα μάτια της …«τρέμω μπροστά στη λήθη μιας τέτοιας αγάπης», του λέει· της δίνει μπύρα από το ποτήρι του. Στο μπουκάλι, ως λογότυπό της έχει ένα αστέρι.
Στο βάθος η πόλη, τη νύχτα.
Το παρελθόν και το παρόν συνυπάρχουν ταυτόχρονα όπως όταν κοιτάς τον νυκτερινό έναστρο ουρανό.
Μια ζεστή καλοκαιρινή νύχτα φεύγει από τη Nevers και στις 6 Αυγούστου 1945, φθάνει στο Παρίσι. Οι εφημερίδες γράφουν για τη Hiroshima. Η αμερικανική πυρηνική βόμβα έχει καταστρέψει την πόλη κι έχει αφήσει σκιές εκεί που κάποτε στέκονταν άνθρωποι, ζωάκια ή φυτά.¹“Δεν έχεις δει τίποτα”, της λέει. Κανείς δεν μπορεί να μπορεί να κατανοήσει ένα τέτοιο τραυματικό συμβάν αν δε ντο έχει βιώσει προσωπικά. “Ήταν ωραία εκείνη τη μέρα στο Παρίσι;”, την είχε ρωτήσει νωρίτερα.
Περιπλανώνται στην πόλη. Επιγραφές νέον φωτίζουν τους σκοτεινούς δρόμους. Μια κινηματογραφική αφίσα αμερικανικής ταινίας, με θέμα τον πόλεμο, εμφανίζεται στην οθόνη. Όπως ακριβώς και τα ρολόγια τους, στην αρχή της ταινίας, εν είδει κάποιας προοικονομίας, οι στρώσεις του χρόνου και των τόπων μπλέκονται. Οι δρόμοι της Nevers και της Hiroshima εναλλάσσονται καλειδοσκοπικά.«Δεν είχα αμφιβολία ότι οι δρόμοι μας θα διασταυρωθούν μια μέρα», λέει η γυναίκα.
“Δεν είναι άραγε αυτός ένας τρόπος για να ξεχάσει ο καθένας την ατομική του μνήμη του και να δημιουργηθεί μια μνήμη και για τους δύο·σαν η μνήμη να ήταν (εν τω) γίγνεσθαι κόσμος, αποσυνδεόμενη η ίδια από τα πρόσωπά τους;”, γράφει ο Gilles Deleuze στο Cinema 2.⁴
Στον Resnais και το Hiroshima Mon Amour ο χρόνος δεν προκύπτει από τη δράση των ηρώων, ούτε από τη γραμμική αφήγηση. Η ιστορία δεν κινείται προοδευτικά προς ένα τέλος, αλλά αποσυγχρονίζεται συνεχώς με flashback στη μνήμη. Ο χρόνος επιβραδύνεται και παγώνει, καθώς οι ενθυμήσεις αναδύονται. Η αλληλοκάλυψη των χωρο-χρονικών επιπέδων επιτρέπει την αποκάλυψη ενός εσωτερικού χρόνου που βιώνεται στην πραγματική του διάσταση από τους θεατές.
Σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια αργότερα ο Gilles Deleuze, εμπνεόμενος από τον Bergson και τη θεωρία του για τη durée, βασίζει τον όρο της εικόνας – χρόνου, μεταξύ άλλων και στο Hiroshima Mon Amour. Στο βιβλίο του Cinema 2, The Time-Image⁴ θα εισηγηθεί την έννοια της crystal image. Μέσω του μοντάζ σκηνών αποσυνδεδεμένων από τη γραμμική αφήγηση, ψυχογεωγραφικών περιπλανήσεων και συνεχώνflashback της μνήμης, βρισκόμαστε μπροστά σε μια υπέρβαση της χρονικής ροής που συγχωνεύει τα χωροχρονικά επίπεδα στο Τώρα, ριζοσπαστικοποιώντας την κινηματογραφική αντίληψη του χρόνου. Η durée του Bergson απλώνεται μπροστάστα μάτια μας. Το παρελθόν ρέει μέσα στο παρόν.
Οι εραστές, στο σενάριο της Duras, δεν κατονομάζονται. Αναφέρονται ως Αυτή και Αυτός. Το ίδιο, φυσικά, συμβαίνει και στην ταινία του Resnais, λαμβάνοντας αρχετυπική καθολικότητα μέσω της ανωνυμίας τους . Στο τέλος, θα αποκτήσουν τα ονόματα των τόπων τους. Το καταγωγικό τραύμα είναι αυτό που θα ορίσει τις ταυτότητές τους.
«Hiroshima, αυτό είναι το όνομά σου.», θα του πει.
«Ναι… και το δικό σου είναι Nevers …»
Σημειώσεις/ Πηγές:
¹ Σε όλη τη Χιροσίμα (και το Ναγκασάκι) μετά την πτώση της ατομικής βόμβας, εντοπίστηκαν «σκιές» που δημιουργήθηκαν όταν αντικείμενα, άνθρωποι, φυτά κτλ παρεμπόδιζαν την άμεση επαφή μιας επιφάνειας (πχ ενός πεζοδρομίου) με τη θερμότητα της πυρηνικής έκρηξης. Οι θερμοκρασίες που αναπτύχθηκαν ήταν μεγαλύτερες των1800 °C.
² “HIROSHIMA MON AMOUR, Text by MARGUERITE DURAS for the film by ALAIN RESNAIS”, Grove Press Inc, New York, 1961, p.8
³ In Search of Lost Time, Time Regained, Marcel Proust, Chatto & Windus, London, p.218.
⁴ Cinema 2, The Time-Image, Gilles Deleuze, University of Minnesota Press Minneapolis, p.118
