Πρόσφατα, λοιπόν, αποφάσισα να ξαναδιαβάσω αυτό το πόνημα του Μίλαν Κούντερα. Και λέω πόνημα γιατί, ας είμαστε ειλικρινείς, το διαβάζεις και πονάς. Πονάνε τα μάτια σου, τα μηνίγγια
σου, πονάει η ύπαρξή σου, γιατί ο άνθρωπος μάλλον βαριόταν να γράψει ένα κανονικό μυθιστόρημα με αρχή, μέση και τέλος, οπότε σκέφτηκε: «Δεν πετάω μέσα λίγο Νίτσε, λίγη
κτηνιατρική και αρκετό σεξ, να το βαφτίσω μεταμοντέρνο;»
Η Πλοκή: Ένα Τετράγωνο που δεν Γίνεται Κύκλος
Η ιστορία περιστρέφεται γύρω από τον Τόμας, έναν χειρουργό που αλλάζει τις γυναίκες σαν τα t-shirts. Ο Τόμας πάσχει από μια χρόνια αλλεργία στη δέσμευση, την οποία ο Κούντερα – με την απίστευτη ικανότητά του να κάνει το «δεν θέλω να νοικοκυρευτώ» να ακούγεται σαν κοσμογονική θεωρία – ονομάζει «Ελαφρότητα». Δίπλα του έχουμε την Τερέζα, η οποία είναι το αντίθετο: το «Βάρος». Η Τερέζα κουβαλάει μαζί της ένα αντίτυπο της Άννα Καρένινα (γιατί προφανώς ο Κούντερα έπρεπε να μας θυμίσει ότι ξέρει και άλλους συγγραφείς) και μια ψυχή γεμάτη ζήλια που θα έκανε ακόμα και τον Οθέλλο να πει «χαλάρωσε λίγο, κοπέλα μου».
Και κάπου εκεί εμφανίζεται η Σαμπίνα, η ερωμένη με το καπέλο-ημίψηλο. Σοβαρά τώρα, Μίλαν; Ένα ημίψηλο; Είναι ο συμβολισμός τόσο αρπα κόλα που σχεδόν περιμένεις να βγει ένας λαγός από μέσα. Αλλά όχι, αντί για λαγό, βγαίνει μια ανάλυση για το Kitsch.
Το ας πούμε Στυλ του Μεγάλου Μάγου
Ο Κούντερα γράφει σαν να κρατάει σημειώσεις σε χαρτοπετσέτα κατά τη διάρκεια ενός δείπνου με πολύ κρασί. Σταματάει την αφήγηση όποτε θέλει για να μας κάνει κήρυγμα. «Παρεμπιπτόντως,» μας λέει, «ξέρετε τι είπε ο Νίτσε για την Αιώνια Επιστροφή;» Όχι, Μίλαν, δεν ξέρουμε, ήρθαμε να διαβάσουμε για το αν ο Τόμας θα μείνει με την Τερέζα στο χωριό, όχι για να δώσουμε εξετάσεις Φιλοσοφίας στο πρώτο έτος. Αυτή η παλλινδρόμηση όμως, αυτή η άρνηση να ακολουθήσει τους κανόνες, είναι που σε παγιδεύει. Σου πετάει μια θεωρία για το Einmal ist Keinmal (το «μια φορά ίσον καμία») και ξαφνικά, εκεί που πας να γελάσεις με την αλαζονεία του, συνειδητοποιείς ότι ο τύπος μόλις σου εξήγησε γιατί η ζωή σου μοιάζει με πρόβα τζενεράλε για μια παράσταση που δεν θα ανέβει ποτέ. Χρησιμοποιεί την ελαφρότητα της γραφής του για να σου φυτέψει ένα τσιμέντο 500 κιλών στο στομάχι.
Το Kitsch και το Σκατό (Κυριολεκτικά)
Μόνο ο Μίλαν θα αφιέρωνε ολόκληρα κεφάλαια στη μεταφυσική της αφόδευσης. Ο Κούντερα ισχυρίζεται ότι το Kitsch είναι η απόλυτη άρνηση του νούμερου 2. Σύμφωνα με αυτόν, όλοι θέλουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου τα πάντα είναι όμορφα και τα παιδιά τρέχουν σε λιβάδια, κρύβοντας την πραγματικότητα της βιολογίας μας.
Είναι εξοργιστικό το πόσο εύστοχος είναι. Μας βρίζει κατάμουτρα, μας λέει ότι η πολιτική μας, οι έρωτες μας, ακόμα και οι θλίψεις μας είναι Kitsch, και εμείς συνεχίζουμε να γυρνάμε τις σελίδες σαν υπνωτισμένοι. Είναι η ευφυΐα του καμουφλαρισμένη σε αμπελοφιλοσοφία. Σου λέει: «Κοίτα πόσο απλά είναι τα πράγματα», ενώ την ίδια στιγμή ξεριζώνει κάθε βεβαιότητα που είχες για το τι σημαίνει «σοβαρή ζωή».
Η Καρένιν: Η Μόνη Αληθινή Πρωταγωνίστρια
Και μετά, υπάρχει η Καρένιν. Όχι η ηρωίδα του Τολστόι, αλλά ο σκύλος. Χρησιμοποιεί έναν σκύλο για να μας κάνει να κλάψουμε περισσότερο απ’ ό,τι για τους ανθρώπους. Ο Κούντερα μας λέει ότι η αγάπη για έναν σκύλο είναι η μόνη ανιδιοτελής, γιατί ο σκύλος δεν εκδιώχθηκε ποτέ από τον Παράδεισο. Είναι μια βαριεστημένη λύση για να κλείσει το βιβλίο με συγκίνηση; Ίσως. Αλλά είναι μια ευφυής κίνηση. Μας δείχνει ότι η ελαφρότητα δεν είναι έλλειψη βάθους, αλλά η αποδοχή της θνητότητας με ένα χαμόγελο (και μια επίσκεψη στον κτηνίατρο).
Συμπέρασμα: Μην το Διαβάσετε (Ή μάλλον, κάντε το)
Συνοψίζοντας, ο Μίλαν Κούντερα είναι ένας άνθρωπος που κατάφερε να πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα περιγράφοντας τέσσερις μπερδεμένους ανθρώπους στην Πράγα του ‘68, ενώ παράλληλα έκανε bullying στον αναγνώστη για τις υπαρξιακές του ελλείψεις. Είναι το βιβλίο ατάκτως γραμμένο; Ναι, με τον ίδιο τρόπο που ένα σκίτσο του Πικάσο είναι απροσδιόριστες πινελιές. Φαίνεται απλό, μοιάζει σαν να το έγραψε σε ένα απόγευμα, αλλά περιέχει μέσα του όλη την τραγωδία της ανθρώπινης ύπαρξης, πασπαλισμένη με μια ειρωνεία που σε κάνει να αναρωτιέσαι αν πρέπει να κλάψεις ή να παραγγείλεις άλλο ένα βαρύ ποτό.
Είναι υπερεκτιμημένος και αυτός και το βιβλίο του; Ενδεχομένως. Αλλά το πρόβλημα είναι ότι, αφού τον διαβάσεις, όλοι οι άλλοι συγγραφείς σου φαίνονται απελπιστικά… συνεσταλμένοι. Και αυτό, φίλοι μου, είναι η μεγαλύτερη απάτη του Κούντερα: μας έκανε να ερωτευτούμε την ελαφρότητα, ενώ μας φόρτωσε με το βάρος της συνείδησής του.
