Υπάρχει κάτι σχεδόν μαγικό στην ιδέα ότι μπορείς να ταξιδέψεις σε μια άλλη εποχή χωρίς να χρειαστεί να μετακινηθείς από την πόλη σου. Να αφήσεις πίσω σου την Αθήνα του 2026 και, μέσα σε λίγα λεπτά, να βρεθείς στο Παρίσι του 1890. Να περιπλανηθείς νοερά στα μεγάλα βουλεβάρτα, να παρακολουθήσεις την κίνηση γύρω από τα καμπαρέ της Μονμάρτρης, να αισθανθείς τον ενθουσιασμό μιας κοινωνίας που ανακαλύπτει την ταχύτητα, το θέαμα, την κατανάλωση και τις δυνατότητες μιας καινούργιας εποχής.
Αυτή την αίσθηση επιδιώκει να δημιουργήσει η νέα μεγάλη περιοδική έκθεση Belle Époque του Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, την οποία είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε σήμερα, λίγες ημέρες πριν από το επίσημο άνοιγμά της στο κοινό. Και το ενδιαφέρον της δεν περιορίζεται στα σημαντικά έργα που συγκεντρώνει. Βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο επιχειρεί να αφηγηθεί μια ολόκληρη εποχή μέσα από ένα αντικείμενο που σήμερα θεωρούμε απολύτως καθημερινό: τη διαφημιστική αφίσα.
Σήμερα, ζούμε μέσα σε έναν αδιάκοπο βομβαρδισμό εικόνων. Διαφημίσεις, οθόνες, φωτογραφίες και βίντεο διεκδικούν κάθε στιγμή την προσοχή μας. Είναι δύσκολο, επομένως, να φανταστούμε πόσο επαναστατική υπήρξε η εμφάνιση της μεγάλης, έγχρωμης αφίσας στους δρόμους του Παρισιού στα τέλη του 19ου αιώνα.
Μέχρι τότε, η τέχνη ανήκε κυρίως στα μουσεία, στις συλλογές και στα σπίτια των εύπορων κοινωνικών στρωμάτων. Η τελειοποίηση της έγχρωμης λιθογραφίας άλλαξε αυτή τη συνθήκη. Ξαφνικά, οι εικόνες μπορούσαν να αναπαράγονται μαζικά, να αποκτούν εντυπωσιακά χρώματα και να κατακτούν τις προσόψεις των κτιρίων, τους τοίχους και κάθε διαθέσιμη επιφάνεια της πόλης. Η τέχνη έβγαινε στον δρόμο.
Αυτό ακριβώς αποτελεί και τον κεντρικό άξονα της έκθεσης, η οποία συγκεντρώνει περίπου 90 έργα από 15 σημαντικούς καλλιτέχνες, εστιάζοντας κυρίως στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η σκηνογραφία, την οποία υπογράφουν η Παρασκευή Γερολυμάτου και ο Ανδρέας Γεωργιάδης, εντάσσεται σε αυτή την αφήγηση. Αντί να αντιμετωπίζει τις αφίσες αποκλειστικά ως αυτόνομα έργα τέχνης, επιχειρεί να επαναφέρει κάτι από το περιβάλλον για το οποίο δημιουργήθηκαν: την ατμόσφαιρα μιας μεγαλούπολης που άλλαζε με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Οι αφίσες δεν παρουσιάζονται μόνο ως αντικείμενα αισθητικής απόλαυσης, αλλά και ως μαρτυρίες της καθημερινής ζωής.
Ανάμεσα στα ονόματα που πρωταγωνιστούν στην έκθεση συναντάμε, φυσικά, τον Henri de Toulouse-Lautrec, έναν από τους καλλιτέχνες που ταυτίστηκαν περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον με τη νυχτερινή ζωή της Μονμάρτρης. Οι χαρακτηριστικές του συνθέσεις, με τις τολμηρές γραμμές, τις έντονες αντιθέσεις και τις φιγούρες των καμπαρέ, δεν αποτελούσαν απλώς διαφημίσεις παραστάσεων. Ήταν πορτρέτα μιας ολόκληρης κοινωνίας, με τους πρωταγωνιστές, τις υπερβολές και τις αντιφάσεις της. Δίπλα του, ο Alfons Mucha εκπροσωπεί μια διαφορετική αισθητική, με τις κομψές γυναικείες μορφές, τις περίτεχνες διακοσμητικές συνθέσεις και τις οργανικές γραμμές που συνδέθηκαν με την Art Nouveau. Ο Théophile-Alexandre Steinlen, ο Jules Chéret, ο Pierre Bonnard, ο Maurice Denis και ο Félix Vallotton συμπληρώνουν, μαζί με τους υπόλοιπους δημιουργούς, ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πανόραμα της καλλιτεχνικής παραγωγής της εποχής.
Αυτό που γίνεται ιδιαίτερα σαφές είναι ότι οι καλλιτέχνες αυτοί δεν αντιμετώπιζαν την αφίσα ως μια δευτερεύουσα εμπορική δραστηριότητα. Πειραματίζονταν με τη σύνθεση, την τυπογραφία, το χρώμα και την απλοποίηση της εικόνας, δημιουργώντας μια νέα οπτική γλώσσα που επηρέασε καθοριστικά τη σύγχρονη γραφιστική και τη διαφήμιση.Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι μέσα από αυτές τις εικόνες μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τις απαρχές ενός φαινομένου που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο: της μετατροπής των καλλιτεχνών του θεάματος σε αναγνωρίσιμα δημόσια πρόσωπα. Οι χορεύτριες και οι τραγουδίστριες των παρισινών καμπαρέ αποκτούσαν τη δική τους εικόνα, τη δική τους ταυτότητα και, ουσιαστικά, το δικό τους προσωπικό brand.
Το όνομα Belle Époque, «Όμορφη Εποχή», παραπέμπει σε μια περίοδο αισιοδοξίας, ευημερίας και πολιτιστικής άνθησης. Και πράγματι, το Παρίσι εκείνων των χρόνων βίωνε μια εντυπωσιακή μεταμόρφωση. Ο ηλεκτροφωτισμός, τα μεγάλα πολυκαταστήματα, οι νέες μορφές μετακίνησης, η ανάπτυξη της βιομηχανίας και η έκρηξη της ψυχαγωγίας διαμόρφωναν έναν καινούργιο αστικό πολιτισμό. Ωστόσο, η έκθεση δεν περιορίζεται στη νοσταλγική αναπαράσταση μιας λαμπερής εποχής.
Πίσω από τις πολύχρωμες αφίσες και τις εικόνες της διασκέδασης υπήρχαν μεγάλες κοινωνικές ανισότητες, σκληρές συνθήκες εργασίας, πολιτικές συγκρούσεις και έντονες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Η υπόθεση Dreyfus, που δίχασε τη γαλλική κοινωνία, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των εντάσεων που συνυπήρχαν με την αισιοδοξία της εποχής. Αυτή η αντίφαση κάνει την Belle Époque ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Δεν πρόκειται απλώς για την ιστορία μιας όμορφης περιόδου, αλλά για την ιστορία της γέννησης πολλών χαρακτηριστικών του σύγχρονου κόσμου. Της μαζικής κατανάλωσης. Της διαφήμισης. Της εμπορικής εικόνας. Της διασημότητας. Ακόμη και της ιδέας ότι η πόλη αποτελεί ένα τεράστιο πεδίο οπτικής επικοινωνίας.
Σημαντικό ρόλο στην αφήγηση έχουν και τα φωτογραφικά τεκμήρια, πολλά από τα οποία προέρχονται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και το Musée Carnavalet. Οι φωτογραφίες μάς επιτρέπουν να δούμε το πραγματικό Παρίσι μέσα στο οποίο κυκλοφορούσαν αυτές οι αφίσες: τους δρόμους, τα πλήθη, τις προσόψεις των κτιρίων, την καθημερινή κίνηση. Παράλληλα, τα κινηματογραφικά αποσπάσματα δίνουν μια επιπλέον διάσταση στην εμπειρία. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι πρώτες ταινίες Les colleurs d’affiches των αδελφών Lumière και Défense d’afficher του Georges Méliès, που αποτυπώνουν με τον δικό τους τρόπο τη θέση της αφίσας στη ζωή της πόλης. Είναι μια ενδιαφέρουσα συνάντηση διαφορετικών μορφών εικόνας: της ζωγραφικής, της γραφιστικής, της φωτογραφίας και του κινηματογράφου, σε μια εποχή που όλες αναζητούσαν τη θέση τους στον σύγχρονο πολιτισμό.
Φεύγοντας από την Belle Époque, η σκέψη που μένει δεν αφορά αποκλειστικά το Παρίσι του 1900. Αφορά και τη δική μας εποχή. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, οι εικόνες εξακολουθούν να κυριαρχούν στην καθημερινότητά μας. Μόνο που οι αφίσες των παρισινών βουλεβάρτων έχουν αντικατασταθεί από τις ψηφιακές οθόνες και τα κοινωνικά δίκτυα. Οι καλλιτέχνες των καμπαρέ από τους σύγχρονους celebrities και influencers. Και οι πρώτες μορφές μαζικής διαφήμισης από έναν παγκόσμιο μηχανισμό επικοινωνίας που λειτουργεί αδιάκοπα.
Αυτό είναι και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον της έκθεσης του Ιδρύματος Γουλανδρή. Δεν μας προσκαλεί απλώς να θαυμάσουμε μερικές υπέροχες αφίσες του παρελθόντος. Μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε ο κόσμος των εικόνων μέσα στον οποίο εξακολουθούμε να ζούμε. Και το κάνει μέσα από μια εικαστική αφήγηση που συνδυάζει την ιστορία, την τέχνη και την καθημερινή ζωή, προσφέροντας έναν ακόμη καλό λόγο για μια επίσκεψη στο μουσείο.
Έκθεση: Belle Époque
Χώρος: Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, Ερατοσθένους 13, Παγκράτι, Αθήνα
Διάρκεια: 31 Οκτωβρίου 2026 – 15 Φεβρουαρίου 2027
Επιμέλεια: Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και Marina Ferretti Bocquillon
Ωράριο: Δευτέρα, Τετάρτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή 10:00–18:00, Παρασκευή 10:00–20:00. Τρίτη κλειστά.
Περισσότερες πληροφορίες: goulandris.gr
Η έκθεση συνοδεύεται από τρίγλωσσο κατάλογο και τρία ειδικά επεισόδια της σειράς B&E Goulandris Podcasts, τα οποία θα είναι διαθέσιμα από τις 31 Οκτωβρίου.
