Η ταινία Harvest μας μεταφέρει χρονικά, στον Μεσαίωνα, την εποχή του θερισμού, σε απροσδιόριστο χωριό-φέουδο της Δυτικής Ευρώπης.
Παρακολουθούμε στιγμές της ζωής μιας μικρής κοινότητας που ζει σε ειρηνική, σχεδόν ουτοπική, κατάσταση στην περίοδο της μετάβασης από το φεουδαρχικό σύστημα σε αυτό του καπιταλισμού.
Παρά τον έντονο υλιστικό χαρακτήρα της ταινίας η σκηνοθέτρια δημιουργεί μία ονειρο-ζωγραφική υφή που θυμίζει Φλαμανδούς ζωγράφους της Αναγέννησης με τον τρόπο που χρησιμοποιεί το φως, τα τοπία και τα χρώματα, συμβάλλοντας στην παραισθησιογόνο και ποιητική αίσθησή της. Η στιγμή της ανάπαυσης, τα χρώματα των ρούχων, τα στάχυα, οι θημωνιές φέρνουν, αβίαστα, στο μυαλό τους Θεριστές, του Pieter Bruegel του Πρεσβύτερου και η Τσαγγάρη μοιάζει να δανείζεται την ανθρωπολογική του ματιά για να διερευνήσει περαιτέρω τη μεταιχμιακή ιστορική φάση που άλλαξε, στην κυριολεξία, τη
ροή του κόσμου.
Η αγροτική ζωή είναι επίπονη. Οι δουλοπάροικοι – το αντίστοιχο των κολίγων/colleagues για την περιοχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας- εξαρτώνται απότη λιγοστή σοδειά της γης μέρος της οποίας ανήκει στον γαιοκτήμονα. Στην περίπτωση του Harvest, ο γαιοκτήμονας είναι ενεργό μέλος της κοινότητας. Την αναγνωρίζει ως “μεγάλη οικογένεια”, συμμετέχει στις δραστηριότητες του οικισμού, φροντίζει τους κατοίκους και φροντίζεται από εκείνους ζώντας σε μια
συμβιωτική σχέση. Ωστόσο, μέσα σε λίγες μέρες, ερχόμενοι αντιμέτωποι με τον «εξωτερικό κόσμο» και την έλευση της νεωτερικότητας, τα πάντα θα ανατραπούν. Η ηθική τους θα κλονιστεί και θα αμφισβητηθεί, ο κοινοτικός τρόπος ζωής τους πολύ γρήγορα θα καταρρεύσει.
Καθώς το παρόν κείμενο δεν έχει ως σκοπό την κινηματογραφική κριτική, θα εστιάσω στο παρακάτω στοιχείο.
Κατά τον Μεσαίωνα και την περίοδο μετάβασης από τον φεουδαλισμό στον καπιταλισμό ήταν συνηθισμένη πρακτική η δημιουργία χαρτών δικαιωμάτων με σκοπό τη σύνταξη τίτλων ιδιοκτησίας της γης για την αγοραπωλησία και την εκμετάλλευσή της από τους νέους ιδιοκτήτες. Η γη, από την κοινοτική
καλλιέργεια των “δεμένων” με αυτή ακτημόνων, θα περάσει στην καινούργια συνθήκη της μισθωτής εργασίας.
Αντίστοιχα στο Harvest, η νέα εποχή κάνει την εμφάνισή της στις ζωές των κατοίκων με τον ερχομό του χαρτογράφου, κυρίου Erl, στον οποίο έχει ανατεθεί,από τον νέο νόμιμο κληρονόμο, η σύνταξη των συγκεκριμένων χαρτών. Σκοπός η αλλαγή χρήσης της γης και η δημιουργία συνθηκών που θα διευκολύνουν την επέκταση των δραστηριοτήτων στον εμπορικό τομέα, καθώς τα νεο-αναδυόμενα οικονομικά υποκείμενα διακηρύττουν το πέρασμα από
μια αγροτική οικονομία της επάρκειας σε αυτή της εμπορευματικής αφθονίας.
Ο Walter Thirsk, κεντρικός ήρωας της ταινίας, που ζει σε “εδεμικό” χρόνο, αναπτύσσει φιλική σχέση με τον χαρτογράφο και αναλαμβάνει να τον βοηθήσει.
Κατά τη διάρκεια της κοινής περιπλάνησής τους στην ύπαιθρο, αντιπαραβάλλει την καθαρή εμπειρία της κοινοτικής τους συμβίωσης στον κόσμο που προάγγελός του είναι ο χαρτογράφος που του έχει ανατεθεί η δημιουργία ενός χάρτη “τελείως ανεξάρτητου από οτιδήποτε ζωντανό”.
Το Harvest μοιάζει να λέει μια ιστορία για το παρελθόν, όχι από νοσταλγία για μια ουτοπική κατάσταση, αλλα με διάθεση παρατήρησης και κατανόησης των οικονομικο-κοινωνικων διεργασιών της εποχής από τις οποίες προέκυψε ο σύγχρονος κόσμος. Ο χαρτογράφος, ως σύμβολο της νέας εποχής που έρχεται, από τη μια πλευρά, με την επιστήμη του εξυπηρετεί την καταγραφή της επικράτειας με σκοπό τον έλεγχο και την εκμετάλλευση της, ενώ από την άλλη, με την αναπαράσταση της πραγματικότητας που επιχειρεί, συμβάλλει στη δημιουργία αυτού που αιώνες αργότερα ο Jean Baudrillard αποκάλεσε Υπερπραγματικότητα.
Ο Jean Baudrillard στο βιβλίο του Simulation and Simulacra αναφερόμενος στο μικρο-διήγημα “On Exactitude in Science” του Borges, αντιστρέφει ριζικά την αλληγορία του χάρτη. Ο Borges περιγράφει μια φανταστική αυτοκρατορία που κατασκεύασε έναν χάρτη τόσο ακριβή που κάλυπτε ολόκληρη την επικράτεια, σημείο προς σημείο.Ο χάρτης, με τον καιρό, εγκαταλείπεται “στο Έλεος του Ήλιου και των Χειμώνων” και στο τέλος, λόγω φθοράς, μένουν μόνο υπολείμματά του στις Ερήμους.
Στον Baudrillard, αντιθέτως, ο κόσμος μας είναι πλέον ο χάρτης – προσομοίωση. Τα σημεία και οι εικόνες, δηλαδή, δεν αναπαριστούν πια την
πραγματικότητα, αλλά είναι αυτά που την παράγουν. Η παραγόμενη Υπερπραγματικότητα, μέσω της εξελισσόμενης τεχνικής, σταδιακά αυτονομείται και
χάνει τη σύνδεσή της με το πραγματικό. Τα απομεινάρια που επιβιώνουν εδώ κι εκεί στις ερήμους δεν είναι του χάρτη, αλλά δικά μας. “Βρισκόμαστε πλέον στην έρημο του ίδιου του πραγματικου”.
Πίσω στο Harvest, ο, μέχρι αυτή τη στιγμή, εξ αδράνειας κινούμενος Walter- όπως ακριβώς κι εμείς στην τρέχουσα μεταιχμιακή περίοδο – καταφέρνει να σταθεί στο κατώφλι της μετάβασης και να “δει” καθαρά το μέλλον. Ο χαρτογράφος έχει αναλάβει να ποσοτικοποιήσει αυτό που για τον Walter είναι μια φευγαλέα, αλλά καθαρά βιωμένη αίσθηση. Προσπαθεί να κάνει μετρήσιμο, προς όφελος του αναδυόμενου οικονομικού υποκειμένου που εισβάλει κυνικά στην ιστορία, αυτό που για τον Walter είναι καθαρή εμπειρία.
Η μηχανή της ανάπτυξης έχει ξεκινήσει, ο Walter, την ίδια στιγμή, έχει αφυπνιστεί αλλά και έχει ήδη χάσει· ο κόσμος που περιέγραψε ο Baudrillard γεννιέται· ο Walter θα οργώσει για τελευταία φορά τη γη καθώς γι αυτόν “το όργωμα είναι η θεία μας μετάληψη” και θα προετοιμαστεί για να υπερασπιστεί
την επόμενη Άνοιξη.
*Τα στιγμιότυπα από το Harvest της Αθηνάς- Ραχήλ Τσαγγάρη (2024) έχουν ληφθεί από το CINOBO
